Làng di sản Thổ Hà

0

Người dân ở đôi bờ Nam, Bắc sông Cầu thường gọi làng Thổ Hà ( xã Vân Hà, huyện Việt Yên) là làng "thương hiệu mạnh". Dấu ấn các thương hiệu không chỉ được lưu trong sử sách mà còn được hiển hiện với các di tích, di vật, trong lời ca, tiếng hát…Xưa, gốm Thổ Hà, từ thế kỷ XV đã giong ruổi vào Nam ra Bắc.

Các di tích đình, chùa, đền, từ chỉ Thổ Hà đều có niên đại sớm, trong đó đình Thổ Hà là một trong ba ngôi đình được xây dựng sớm nhất cả nước, vào nửa cuối thế kỷ XVII. Bên cạnh làng Thổ Hà là làng Vân cùng xã có rượu tiến vua, từng được coi là quốc tửu. Nhưng cái điều không dễ có đó là: Làng Việt cổ Thổ Hà có tới 2 di sản văn hoá phi vật thể  đại diện của nhân loại là dân ca Quan họ và Ca trù.

lang di san tho ha Làng di sản Thổ Hà

Điều thú vị nhất trong các làng quan họ vùng Kinh Bắc hiện nay là chỉ còn Thổ Hà thực sự là nơi Quan họ lên bến xuống thuyền. Vào dịp hội làng trong cái xuân tình xuân sắc của đất trời, nhìn các liền anh áo the khăn xếp, ô đen, các liền chị áo mớ ba mớ bẩy, trong không gian sông Cầu mênh mang, những lời ca quan họ tha thiết cất lên: “Ấy đò là đò ai đi ở bên sông; Ngồi rằng ngồi tựa mạn thuyền; rồi Gọi đò chẳng thấy đò thưa…” mới thấy hết cái vẻ đẹp thực sự của Quan họ Thổ Hà. Có nhà nghiên cứu quan họ từng khẳng định, nói tới quan họ vùng Kinh Bắc là nói tới cái mêng mang sông nước thì nay cái mênh mang ấy  ta chỉ còn thấy ở Thổ Hà. Vào những năm 70 của thế kỷ trước, khi đi tìm làng Quan họ cổ, nhà nghiên cứu Trần Linh Quý đã " duy danh" 49 làng ở hai bờ sông Cầu. Trong đó, phía Nam sông Cầu có 44 làng ở 3 huyện, thị là huyện Yên Phong, huyện Tiên Sơn và thị xã Bắc Ninh, còn huyện Việt Yên tỉnh Bắc Giang ở bờ Bắc sông Cầu có 5 làng  là Sen Hồ, Hữu Nghi, Nội Ninh, Giá Sơn, Mai Vũ mà không có Thổ Hà. Nhưng đến đầu thế kỷ XXI, khi tham gia đề tài nghiên cứu Quan họ bờ Bắc sông Cầu, do Viện Văn hoá Nghệ thuật (Bộ Văn hoá – Thông tin) và Sở Văn hoá Thông tin Bắc Giang phối hợp tổ chức thì nhà nghiên cứu Trần Linh Quý  mới có dịp cải chính và ghi danh Quan họ Thổ Hà. Ông khẳng định: "Quan họ Thổ Hà – nhịp cầu nối truyền thống và đương đại " và cho rằng Thổ Hà thực sự là làng Quan họ gốc. Tuy nhiên, điều quan trọng hơn chính là người Thổ Hà đã tự ghi danh làng Quan họ bằng cả tiến trình lịch sử lâu dài. Đặc biệt đến nay, dường như nói đến quan họ vùng Kinh Bắc, người ta người ta không thể không nhắc đến Thổ Hà với những nghệ nhân tiêu biểu cùng các thế hệ tiếp nối. UNESCO vinh danh dân ca Quan họ là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại, trong đó làng có làng Quan họ Thổ Hà cũng  chính là sự ghi danh xứng đáng về một làng quê mang vẻ đẹp " độc nhất vô nhị" vùng Quan họ.

 Khi nói đến truyền thống văn nghệ làng mình, người Thổ Hà cũng không thể không nhắc đến nghệ thuật tuồng như là một di sản văn hoá đáng trân trọng. Xưa, đội tuồng làng Thổ Hà được thành lập đã trên thế kỷ, từng có danh trong khu vực…Tuy nhiên, điều đặc biệt không dễ có là Thổ Hà còn có Ca trù, mà những chứng tích để ghi danh cho loai hình nghệ thuật này vẫn tồn tại ở đền thờ ca nương trong làng và bản khoán ước trên tấm bia đá đặt gần hương án trong đình. Tại nhà thờ tổ nghề Ca trù, trong khám thờ đặt 3 pho tượng, tượng người ngồi giữa là phụ nữ, 2 bên là 2 đồng tử, dân gian cho rằng, người phụ nữ đó là ca nương, là tổ của nghề Ca trù. Còn trong tấm bia đặt ở đình làng, niên hiệu Chính Hoà thứ 14 (1693) có ghi việc đổi lệ hát Ca trù của Thổ Hà cho hay "trước đây dân xã vào đám cầu phúc hát xướng cả thảy 36 trù", "đến nay lập lại khoán ước đổi lệ cũ làm 16 trù", điều đó chứng tỏ việc hát xướng Ca trù ở đây đã có từ lâu, nay có chểnh mảng nên đổi lệ cho phù hợp. Chỉ biết rằng, theo một số người già trong vùng, Ca trù vẫn được tổ chức cho đến trước cách mạng tháng 8/1945.

Mảnh đất "thiên thời…địa lợi, nhân hoà" là nơi hội tụ nhiều di sản văn hoá vật thể và phi vật thể, trong đó dân ca Quan họ và Ca trù là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Trong những năm qua, thực hiện đề án về bảo tồn và phát huy di sản văn hoá các dân tộc tỉnh Bắc Giang, Nhà nước đã đầu tư  hàng chục tỉ đồng để sửa chữa và nâng cấp nhiều hạng mục của đình, chùa Thổ Hà. Người Thổ Hà cũng luôn biết quý trọng, gìn giữ và phát huy di sản văn hoá của mình. Câu lạc bộ (CLB) Quan họ của làng từ trước đến nay vẫn dược duy trì và phát triển. Các thế hệ nghệ nhân luôn chăm chút, tạo dựng cho thế hệ trẻ tiếp nối truyền thống cha ông. Điều đáng mừng ở Thổ Hà các "liền anh" Quan họ khá đông, như các nghệ nhân Nguyễn Đình Quảng (sinh năm 1924),Trịnh Quang Sơn (sinh năm1934), Trịnh Đình Liêm (sinh năm 1957), Trịnh Quang Việt (sinh năm 1957, Nguyễn Phú Hiệp (sinh năm 1962), Nguyễn Đăng Nam (sinh năm 1966), Cáp Trọng Điền (sinh năm 1851) Cáp Trọng Y (sinh năm 1954), Cáp Trọng Đạo (sinh năm 1958)… trong đó nhiều nghệ nhân có thành tích nổi trội trong các Hội thi, Liên hoan hát Quan họ của cả hai tỉnh Bắc Giang và Bắc Ninh cùng các cuộc thi hát dân ca do Trung ương tổ chức. Đặc biệt, nghệ nhân Nguyễn Phú Hiệp và Nguyễn Đăng Nam vừa có chuyến đi Pháp biểu diễn đầu Xuân Nhâm Thìn (2012) nhân kỷ niêm 40 năm thành lập trung tâm UNESCO. Hiện nay, việc trao truyền di sản Quan họ lớp tuổi trẻ, chủ yếu là ở lứa tuổi học sinh đang tiếp tục được duy trì. Riêng đối với Ca trù, theo ông Trần Văn Lạng, Giám đốc Bảo tàng Bắc Giang cho biết, hiện Thổ Hà chỉ còn cụ Nguyễn Đình Oánh, là người có hiểu biết về Ca trù và từng đi cầm chầu ở một số hội, ngoài ra không thấy có thêm nghệ nhân cũng như lực lượng tham gia các lớp truyền dạy. Do vậy cho đến nay, việc bảo tồn và phát huy di sản Quan họ và Ca trù ở Thổ Hà, nhất là Ca trù rất cần được cộng đồng cư dân của làng có ý thức trách nhiệm. Đồng thời cũng rất cần được sự quan tâm chỉ đạo của cấp uỷ, chính quyến các cấp, nhất là ngành chức năng cần sớm có những đề án riêng biệt để bảo tồn và phát huy những giá trị truyền thống tốt đẹp của Thổ Hà, trong đó đặc biệt coi trọng di sản Quan họ và Ca trù- hai di sản phi vật thể đại diện của nhân loại.

Thanh Hà

Chia sẻ bài viết:

Bình luận bài viết